प्रिय मिश्रा (मन्नु) वीरगञ्ज – वित्तीय निर्णय प्रक्रियामा मानव व्यवहार, सोचाइ तथा पूर्वाग्रहको प्रभावबारे केन्द्रित एक अनुसन्धान लेख NOLEGEIN Journal of Leadership and Strategic Management को Vol. 9, No. 2 (2026) मा प्रकाशित भएको छ। अनुसन्धान लेखको शीर्षक “The Role of Behavioral Accounting in Understanding Financial Decision-Making and Its Influence on Corporate Strategies” रहेको छ।

उक्त अनुसन्धानका लेखकहरू Mbonigaba Celestin, Shila Mishra र Dr. Anjay Kumar Mishra हुन्। लेखमा व्यवहार लेखा (Behavioral Accounting) ले संस्थागत वित्तीय निर्णय, लगानी रणनीति, कर्पोरेट सुशासन, जोखिम मूल्याङ्कन तथा वित्तीय पारदर्शितामा पार्ने प्रभावबारे विस्तृत अध्ययन गरिएको छ।

व्यवहार लेखा किन आवश्यक छ?

परम्परागत लेखा प्रणालीले मुख्यतः तथ्याङ्क, लागत, आम्दानी, नाफा–नोक्सान तथा वित्तीय विवरणका आधारमा निर्णय गर्न सहयोग गर्छ। तर वास्तविक जीवनमा वित्तीय निर्णय केवल तथ्याङ्कका आधारमा मात्र गरिँदैन। निर्णयकर्ता वा व्यवस्थापकको सोच, अनुभव, आत्मविश्वास, डर, जोखिमप्रतिको धारणा, समूहगत दबाब तथा संज्ञानात्मक पूर्वाग्रहले पनि निर्णय प्रक्रियामा प्रभाव पार्छ।

यही पक्षलाई समेट्ने क्षेत्रलाई व्यवहार लेखा भनिन्छ। यसले लेखा तथा वित्तीय व्यवस्थापनलाई मनोविज्ञानसँग जोडेर हेर्छ। अनुसन्धानले वित्तीय निर्णयमा देखिने cognitive biases अर्थात् सोचाइसम्बन्धी पूर्वाग्रहहरूलाई कम गर्न व्यवहार लेखाले महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्ने उल्लेख गरेको छ।

अनुसन्धानको मुख्य उद्देश्य

यस अध्ययनको मुख्य उद्देश्य व्यवहार लेखाले वित्तीय निर्णय प्रक्रियामा पार्ने प्रभावको विश्लेषण गर्नु हो। लेखमा विशेष गरी तीन पक्षलाई प्राथमिकताका साथ प्रस्तुत गरिएको छ–

व्यवहार लेखाले वित्तीय निर्णयमा हुने पूर्वाग्रहलाई कसरी घटाउँछ।

यसले लगानीसम्बन्धी निर्णयलाई कसरी प्रभावकारी बनाउँछ।

यसले कर्पोरेट रणनीति तथा वित्तीय पारदर्शितालाई कसरी सुदृढ बनाउँछ।

अध्ययनमा सन् २०२० देखि २०२४ सम्मका द्वितीयक तथ्याङ्क तथा सम्बन्धित साहित्यको व्यवस्थित समीक्षा गरिएको छ। साथै, तथ्याङ्कीय सहसम्बन्ध (Correlation) र Regression Analysis मार्फत व्यवहार लेखाको अभ्यास तथा वित्तीय निर्णय सुधारबीचको सम्बन्ध परीक्षण गरिएको छ।

अध्ययनका प्रमुख निष्कर्ष

अनुसन्धानअनुसार व्यवहार लेखाको अभ्यास र वित्तीय निर्णय सुधारबीच अत्यन्त बलियो सम्बन्ध देखिएको छ। अध्ययनमा व्यवहार लेखा अपनाउने स्तर र वित्तीय निर्णय सुधारबीचको सहसम्बन्ध r = 0.997 रहेको उल्लेख गरिएको छ, जसले दुवैबीच बलियो सकारात्मक सम्बन्ध रहेको संकेत गर्छ।

त्यसैगरी Regression Analysis का आधारमा व्यवहार लेखा अपनाउने दरमा प्रत्येक १ प्रतिशत वृद्धि हुँदा निर्णय दक्षतामा करिब ०.२० प्रतिशत सुधार हुने निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ। अध्ययनमा Regression Coefficient (β = 0.197), R² = 0.986 तथा p < 0.001 उल्लेख गरिएको छ, जसले देखिएको सम्बन्ध तथ्याङ्कीय रूपमा महत्वपूर्ण रहेको पुष्टि गर्छ।

लेखमा व्यवहारिक दृष्टिकोण अपनाउने संस्थाहरूमा निर्णय प्रक्रियामा ८ प्रतिशत सुधार, लगानी प्रतिफल (ROI) मा ३.५ प्रतिशत वृद्धि तथा वित्तीय त्रुटिमा ६ प्रतिशत कमी आएको उल्लेख गरिएको छ। यी निष्कर्षहरूले व्यवहार लेखा केवल सैद्धान्तिक अवधारणा मात्र नभई व्यावहारिक व्यवस्थापन उपकरणका रूपमा समेत उपयोगी रहेको संकेत गर्छन्।

कर्पोरेट रणनीतिमा व्यवहार लेखाको प्रभाव

अध्ययनले व्यवहार लेखाले कर्पोरेट रणनीति निर्माणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने निष्कर्ष प्रस्तुत गरेको छ। संस्थाले बजेट निर्माण, लगानी निर्णय, जोखिम मूल्याङ्कन वा दीर्घकालीन रणनीति तय गर्दा मानवीय व्यवहारको प्रभावलाई बेवास्ता गर्न नहुने लेखमा उल्लेख गरिएको छ।

व्यवस्थापकहरू कहिलेकाहीँ अत्यधिक आत्मविश्वास, विगतको सफलताको प्रभाव, बजारका हल्ला, तत्काल लाभको आकर्षण वा घाटाको डरका कारण असन्तुलित निर्णय लिन सक्छन्। व्यवहार लेखाले यस्ता पूर्वाग्रहहरू पहिचान गरी तथ्यमा आधारित, सन्तुलित तथा पारदर्शी निर्णय लिन सहयोग पुर्‍याउने अध्ययनको निष्कर्ष छ।

नेपाल र वीरगञ्जका लागि सान्दर्भिकता

यो अध्ययन नेपालका उद्योग, व्यापारिक प्रतिष्ठान, बैंक तथा वित्तीय संस्था, सहकारी, निर्माण व्यवसाय, शैक्षिक संस्था तथा सार्वजनिक निकायहरूका लागि समेत सान्दर्भिक देखिन्छ। विशेषगरी वीरगञ्जजस्ता औद्योगिक तथा व्यापारिक केन्द्रहरूमा दैनिक रूपमा ठूलो मात्रामा वित्तीय निर्णयहरू हुने भएकाले व्यवहार लेखाको प्रयोग अझ महत्वपूर्ण हुन सक्छ।

वीरगञ्जमा उद्योग, आयात–निर्यात, बैंकिङ, निर्माण, सेवा क्षेत्र तथा पारिवारिक व्यवसायहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति छ। यस्ता क्षेत्रमा लगानी, लागत नियन्त्रण, ऋण व्यवस्थापन, बजार विस्तार, जोखिम मूल्याङ्कन तथा नाफा योजनासम्बन्धी निर्णय गर्दा केवल हिसाब–किताब मात्र होइन, निर्णयकर्ताको व्यवहार तथा सोचाइ पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

नेपालका धेरै व्यवसायहरू अनुभव, सम्बन्ध, परम्परागत अभ्यास तथा व्यक्तिगत निर्णय क्षमताका आधारमा सञ्चालन हुने भएकाले व्यवहार लेखाको प्रयोगले निर्णय प्रक्रियालाई थप वैज्ञानिक, पारदर्शी तथा उत्तरदायी बनाउन सहयोग गर्न सक्छ।

नीति, शिक्षा र व्यवसायमा प्रयोगको आवश्यकता

अध्ययनले व्यवहार लेखालाई कर्पोरेट वित्तीय उपकरणहरूमा समावेश गर्न सुझाव दिएको छ। यसका लागि संस्थाहरूले वित्तीय विश्लेषण गर्दा केवल संख्यात्मक विवरणमा निर्भर नभई व्यवस्थापक तथा निर्णयकर्ताको व्यवहारिक पक्षलाई समेत ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ।

त्यसैगरी, व्यवस्थापकहरूमा cognitive biases सम्बन्धी सचेतना बढाउनु आवश्यक छ। नेपालका विश्वविद्यालय, व्यवस्थापन कलेज, लेखा शिक्षा कार्यक्रम तथा व्यावसायिक तालिममा व्यवहार लेखा तथा व्यवहार वित्तसम्बन्धी वि