प्रिया मिश्र “मन्नु”। विकास केवल भौतिक संरचनाको विस्तार वा आर्थिक वृद्धिको सूचक मात्र होइन; यो मानव जीवनको गुणस्तर, सामाजिक न्याय, वातावरणीय सन्तुलन र दीगो समृद्धिको समग्र प्रक्रिया हो। यस्तो बहुआयामिक प्रक्रियामा सरकार वा नीति निर्माताहरू मात्र होइन, नागरिकको सक्रिय, सचेत र उत्तरदायी संलग्नता अपरिहार्य हुन्छ। नागरिक संलग्नता बिना विकास अधुरो, असन्तुलित र अस्थायी बन्ने खतरा रहन्छ। त्यसैले विकासलाई सार्थक, समावेशी र दीगो बनाउन नागरिकको भूमिका कस्तो हुनुपर्छ भन्ने प्रश्न आजको समयको महत्वपूर्ण बहसको विषय बनेको छ।
सबैभन्दा पहिले, नागरिक संलग्नता सचेत र जानकारीमा आधारित हुनुपर्छ। कुनै पनि विकास परियोजना वा नीतिको प्रभाव बुझ्न, त्यसको फाइदा–बेफाइदा मूल्यांकन गर्न र आवश्यक सुझाव दिन नागरिकसँग पर्याप्त जानकारी हुनु आवश्यक छ। सूचना प्रविधिको विस्तारले नागरिकलाई जानकारीमा पहुँच सहज बनाएको छ, तर त्यसको सदुपयोग गरेर तथ्यमा आधारित धारणा निर्माण गर्नु जरुरी छ। अफवाह वा अपुष्ट जानकारीका आधारमा प्रतिक्रिया दिने प्रवृत्तिले विकास प्रक्रियामा अवरोध ल्याउन सक्छ। त्यसैले सचेत नागरिक बन्नु नै प्रभावकारी संलग्नताको पहिलो आधार हो।
दोस्रो, नागरिक संलग्नता सहभागी र समावेशी हुनुपर्छ। विकास प्रक्रियामा सबै वर्ग, क्षेत्र, लिङ्ग, जाति र समुदायका मानिसहरूको आवाज सुन्ने र समेट्ने वातावरण हुनुपर्छ। विशेषगरी सीमान्तकृत र कमजोर समुदायको सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ, किनकि विकासका निर्णयहरूले उनीहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा असर पार्छ। यदि विकास योजनाहरू केवल सीमित समूहको स्वार्थमा केन्द्रित भए भने त्यसले असमानता बढाउने र सामाजिक द्वन्द्व निम्त्याउने सम्भावना हुन्छ। त्यसैले नागरिकको संलग्नता सबैको प्रतिनिधित्व गर्ने खालको हुनुपर्छ।
तेस्रो, नागरिक संलग्नता रचनात्मक र समाधानमुखी हुनुपर्छ। आलोचना मात्र गरेर होइन, समाधानको बाटो देखाएर नागरिकले आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गर्नुपर्छ। कुनै योजना वा परियोजनामा कमजोरी देखिएमा त्यसलाई सुधार गर्न वैकल्पिक सुझाव दिनु, छलफलमा भाग लिनु र सकारात्मक दबाब सिर्जना गर्नु नागरिकको कर्तव्य हो। नकारात्मकता र विरोध मात्रले विकासलाई अगाडि बढाउन सक्दैन; रचनात्मक सोच र सहकार्य आवश्यक हुन्छ।
चौथो, नागरिक संलग्नता पारदर्शिता र उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्ने दिशामा केन्द्रित हुनुपर्छ। विकासका नाममा हुने अनियमितता, भ्रष्टाचार र स्रोतको दुरुपयोग रोक्न नागरिकले निगरानीको भूमिका खेल्नुपर्छ। सार्वजनिक खर्च, परियोजनाको प्रगति र परिणामको बारेमा जानकारी माग्ने, प्रश्न गर्ने र आवश्यक परे आवाज उठाउने नागरिकको अधिकार मात्र होइन, जिम्मेवारी पनि हो। यसले शासन प्रणालीलाई उत्तरदायी बनाउँछ र विकासको गुणस्तर सुधार गर्छ।
पाँचौं, नागरिक संलग्नता दीगो विकासको सिद्धान्तसँग मेल खाने खालको हुनुपर्छ। विकास गर्दा वातावरणीय संरक्षण, प्राकृतिक स्रोतको दीगो उपयोग र भविष्यका पुस्ताको हितलाई ध्यान दिनुपर्छ। यदि नागरिकले केवल तत्कालीन लाभलाई प्राथमिकता दिएर वातावरणीय क्षतिलाई बेवास्ता गरे भने दीर्घकालीन रूपमा त्यसले ठूलो क्षति पुर्याउन सक्छ। त्यसैले विकासका हरेक कदममा वातावरणीय सचेतना आवश्यक हुन्छ।
छैटौं, नागरिक संलग्नता स्थानीय स्तरदेखि सुरु हुनुपर्छ। स्थानीय तहमा हुने विकास गतिविधिहरूमा नागरिकको प्रत्यक्ष सहभागिता अत्यन्त प्रभावकारी हुन्छ। टोल, गाउँ वा नगर स्तरमा योजना बनाउने, कार्यान्वयन गर्ने र अनुगमन गर्ने प्रक्रियामा नागरिकको सक्रिय भूमिका हुँदा विकास अधिक प्रभावकारी र आवश्यकतामुखी हुन्छ। स्थानीय समस्याको समाधान स्थानीय स्तरमै खोज्ने प्रयासले समग्र विकासलाई बलियो बनाउँछ।
सातौं, नागरिक संलग्नता निरन्तर र दीर्घकालीन हुनुपर्छ। विकास एक दिनमा पूरा हुने प्रक्रिया होइन; यो निरन्तर चलिरहने यात्रा हो। त्यसैले नागरिकको सहभागिता पनि एकपटकको अभियानमा सीमित नभई निरन्तर रहनुपर्छ। चुनावको समयमा मात्र सक्रिय भएर पछि निष्क्रिय हुने प्रवृत्तिले विकासलाई कमजोर बनाउँछ। हरेक चरणमा नागरिकको चासो, निगरानी र योगदान आवश्यक हुन्छ।
आठौं, नागरिक संलग्नता सहकार्य र साझेदारीमा आधारित हुनुपर्छ। सरकार, निजी क्षेत्र, गैरसरकारी संस्था र नागरिकबीच सहकार्य हुँदा मात्र विकास प्रभावकारी हुन्छ। एकअर्कालाई दोषारोपण गर्ने भन्दा सहकार्य गरेर समाधान खोज्ने संस्कृतिको विकास आवश्यक छ। नागरिकले सरकारसँग सहकार्य गर्दै आफ्ना अधिकार र जिम्मेवारी दुवैलाई सन्तुलित रूपमा निर्वाह गर्नुपर्छ।
अन्ततः, विकासमा नागरिकको संलग्नता केवल अधिकारको प्रयोग मात्र होइन, जिम्मेवारीको वहन पनि हो। सचेत, सहभागी, समावेशी, रचनात्मक, उत्तरदायी र दीगो सोच भएका नागरिकहरूले मात्र विकासलाई सही दिशामा अगाडि बढाउन सक्छन्। जब नागरिकहरू आफैं विकास प्रक्रियाका सक्रिय भागीदार बन्छन्, तब मात्र विकास साँचो अर्थमा जनमुखी, न्यायपूर्ण र दीगो बन्न सक्छ। त्यसैले प्रत्येक नागरिकले आफूलाई विकासको केन्द्रमा राख्दै आफ्नो भूमिका इमानदारीपूर्वक निर्वाह गर्नु आजको आवश्यकता हो।
